Wpis gościnny autorstwa Jana Oleksiaka.

Wraz z niewątpliwie mającym miejsce renesansem klasycznego ubioru zaczęto zauważać prawidła. Narosło także wokół nich ostatnimi czasy wiele mitów. Powstaje coraz więcej blogów i artykułów na tematy powiązane z klasyczną męską elegancją, a ich autorzy pojawiają się w nieniszowych mediach. Niestety nie wszystkie dostępne informacje są prawidłowe, a nader często okazują się one być papką przygotowaną przez marketingowca. W poniższym artykule postaram się przybliżyć temat prawideł, omówię różne ich typy, rozwieję także kilka mitów wywodzących się z czystego, niczym nieskrępowanego marketingu.

Zaczynając pro forma od tego, czym jest prawidło, najprościej opisać je następująco: jest to przedmiot służący do utrzymania pierwotnego kształtu jakiegoś przedmiotu. Tutaj mamy oczywiście na myśli zachowanie formy buta, który w trakcie użytkowania jest wielokrotnie zginany wraz z ruchem stopy.

Tradycyjny proces produkcji prawidła jest całkiem podobny do wykonywania kopyta – drewnianej formy, na którą naciąga się skórę podczas wczesnego etapu produkcji obuwia, co nadaje mu kształt. Przez wieki wybór drzewa następował jeszcze zanim zostało ścięte. W Europie najlepszy do tego jest czas między listopadem a lutym – drzewo ścięte w tym okresie szybciej schnie. Następnie suszy się je, aż zawartość wilgoci spadnie do 25-30%. W zakładzie tnie się je na mniejsze fragmenty, a następnie dalej suszy – aż poziom wilgotności spadnie do 10-12%. Kiedy drewno jest już gotowe, wycina się z niego kształt z grubsza przypominający but, a potem obrabia, by uzyskać gotowy produkt. Opisana metoda to tradycyjny proces, jednak obecnie coraz częściej wytwarza się prawidła w sposób zmechanizowany i zautomatyzowany – dla obniżenia kosztów, oczywiście.

Skoro wiemy już, jak prawidła są robione, pozostaje dowiedzieć się, po co się ich używa. Obiegowa opinia mówi, że mają one wyciągać wilgoć z obuwia. Wszystkich skłonnych do rozpowszechniania tej teorii zachęcam do zastanowienia się, co się dzieje, jeśli umieścimy organiczny przedmiot w środku wilgotnego buta bez dostępu światła słonecznego i bez cyrkulacji powietrza. Przeprowadzenie praktycznych eksperymentów odradzam. Rolą prawidła jest pozwolenie butom na zachowanie swojego kształtu, kiedy schną one po noszeniu. Wilgotna i ciepła skóra jest miękka, podatna na formowanie, a więc wszelkie załamania utrwalą się i pogłębią jeszcze bardziej. Stosowanie prawideł pozwala zminimalizować ten efekt. Ponadto, w butach bez prawideł podnosić się będą noski, aż w końcu staną się niewygodne. Jeden z użytkowników portalu Reddit przeprowadził test, którego efekt można podziwiać tutaj. Przez pół roku użytkowania butów, do prawego wkładał prawidło, a do lewego nie. Efekty widać gołym okiem. Jeśli chodzi o schnięcie obuwia, to prawidło, mimo że nie ma wchłaniać wilgoci, i tak pomaga w tym procesie. Zastępując pewną objętość wilgotnego powietrza suchym elementem, wspieramy proces schnięcia, ale nie w sposób reklamowany przez sprzedawców. Nawet jeśli drewniane prawidło wciągnie jakąś wilgoć, nie będą to ilości zauważalne – gdyby takie były, prawidła byłyby idealną pożywką dla pleśni (wilgotne drewno w wilgotnym, ciemnym otoczeniu ze słabą cyrkulacją powietrza). O ile cechą jałowca wirginijskiego jest odporność na gnicie (ang. rot), o tyle nie jest nią odporność na pleśń (ang. mold), a to nie to samo.

Skoro ustaliliśmy już, po co użytkowane są prawidła, warto ustalić ich typy. Spotkać się możemy z wieloma odmianami, warto jednak ograniczyć się do omówienia najpopularniejszych.

Prawidła plastikowe na sprężynie – jedyną chyba zaletą jest mała waga, co może mieć znaczenie w podróży. Nie spełniają one swojej roli: wypełnienie buta jest słabe, a końcówka na sprężynie może deformować piętę – chociaż zwykle da się przywrócić jej kształt. Tutaj także należałoby zakwalifikować drewniane prawidła na sprężynie.

1

Prawidła drewniane całościowe z regulowaną szerokością – najpopularniejszy typ prawideł. Zarówno długość, jak i szerokość prawidła jest zmienna – w środku znajdują się sprężyny, których szerokość można nieco regulować za pomocą śruby. Prawidła tego typu pochodzące od różnych producentów zwykle nieznacznie różnią się kształtem – jedne będą nieco wyższe w podbiciu, inne odrobinę węższe. Wytwarzane są z różnych drzew. Są dobrym wyborem. Wadą będzie ich większa waga, przez co mogą nie sprawdzić się w podróży. Ponadto, jeśli obuwie jest wykonane na mniej typowym kopycie, mogą nie wypełniać go za dobrze, ale i tak będzie to dla buta lepsze niż brak prawideł w ogóle!

2

Prawidła drewniane wykonane pod kopyto buta – znacznie mniej popularny typ prawideł, oferowany zwykle przez renomowanych producentów. Buty takich wytwórców wykonywane są na różnych kopytach, przez co różnią się szerokością, kształtem, długością i innymi parametrami. Oferowanie prawidła dopasowanego do danego kopyta pozwala zapewnić butom najlepsze wypełnienie i utrzymanie formy – prawidło takie dobrze wypełnia but i rozprostowuje zagięcia.

3

Prawidła drewniane trzyczęściowe – dochodzimy tutaj do najwyższej półki. Prawidła trzyczęściowe to Rolls-Royce wśród prawideł. Po uformowaniu na kształt kopyta (trudno bowiem znaleźć trzyczęściowe prawidła w generycznym kształcie) kawałek drewna rozcina się na trzy części. Środkowa zwykle ma zamocowaną gałkę, czasem długi uchwyt. Podczas użytkowania najpierw umieszczamy w bucie część przednią, potem tylną, a na końcu środkową – rozpycha ona dwie pozostałe, zapewniając zawsze stały nacisk. Nie ma tutaj żadnych sprężyn modyfikujących napór. Prawidła te występują także w formie wysokiej – do trzewików bądź oficerek, wtedy jednak często składają się z czterech elementów: części przedniej oraz trzech wysokich, wypełniających cholewkę.

4
5

Prawidła drewniane wyżłobione – zdecydowałem się umieścić je jako oddzielny typ, ponieważ dotychczas wszystkie opisywane tu prawidła drewniane to prawidła lite – jedyne miejsca wolne były tam, gdzie znajdowały się sprężyny. Natomiast istnieją także takie, które są wydrążone, przez co ułatwiają cyrkulację powietrza. Wydrążenia mogą być niewielkie, a mogą i znaczące – tak że prawidło bardziej przypomina skorupę niż blok. Poniżej dwa przykłady różnych stylów.

6
7

 

Po omówieniu typów prawideł wypada powiedzieć, z jakich drzew się je wykonuje. Popularna opinia, podsycana przez marketingowców, jest taka, że powinny być one cedrowe, bo drewno cedrowe wchłania wilgoć (co, jak już wiemy, nie jest jego celem) i jest antybakteryjne. Tymczasem prawidła „cedrowe” wykonywane są z tzw. cedru czerwonego (ang. red cedar). Krótka analiza pozwoli odkryć, że o ile cedry prawdziwe (łac. Cedrus) są sosnowatymi, o tyle red cedar to zwyczajnie żywotnik olbrzymi (łac. Thuja plicata) z rodziny cyprysowatych. Czasem jako red cedar określany może być także jałowiec wirginijski (łac. Juniperus virginiana), również z rodziny cyprysowatych. Z prawdziwym cedrem nie mają one nic wspólnego poza nazwą. Cedry obecnie są pod ochroną z uwagi na niską populację po wielu latach eksploatacji; nawet olejki cedrowe wykonywane są z orzeszków limby syberyjskiej (nazywanej też cedrem syberyjskim, dzielącej z cedrem również tylko nazwę), zaś żywotnik olbrzymi jest po prostu tanim wyborem. W Stanach Zjednoczonych przez wiele lat używano drewna klonowego, jednak stało się ono zbyt drogie i w latach 50. lub 60. wybór padł właśnie na „cedr” – w wydaniu red cedar, czyli żywotnik bądź jałowiec. Charakterystyczny zapach prawideł „cedrowych” pochodzi z nasączania drewna syntetycznym olejkiem. Wszystko to dla budowania ekskluzywności „cedrowego” produktu.

8

Jeżeli jednak prawidła „cedrowe” nie są naprawdę cedrowe, to czy żywotnik jest złym wyborem? Nie. Jest wyborem zwyczajnym, w żaden sposób specjalnym. Wielu najlepszych wykorzystuje inne drewno – u Kielmana prawidła wykonuje się z buku albo dębu, John Lobb Ltd. (jeden z najbardziej prestiżowych zakładów obuwniczych na świecie, o ile nie najbardziej prestiżowy) używa mahoniu albo bardzo lekkiego abachi (łac. Triplochiton scleroxylon). Przywoływany wcześniej Alfred Sargent prawidła produkuje z buku, tak samo jak Edward Green. Francuski J. M. Weston oferuje prawidła z topoli. Laszlo Vass w książce „Handmade Shoes for Men” stwierdza, że najlepszymi na prawidła są olsza (łac. Alnus glutinosa), lipa (łac. Tilia cordata), cedr (ten prawdziwy, łac. Cedrus) oraz wiśnia (łac. Prunus). Nie ma ani słowa o żywotnikach bądź jałowcach. Drewno z jakiego wykonano prawidło ma znaczenie wybitnie drugorzędne. Żywotnik olbrzymi nie jest zły, ale nie dajmy sobie wmówić, że ma cudowne właściwości. Jest on popularny jako tani materiał za wielkim oceanem – występuje w zachodniej części Ameryki Północnej wzdłuż Oceanu Spokojnego, od Alaski po Kalifornię, jest więc łatwo dostępny i nieprzesadnie drogi. Podobnie jałowiec wirginijski. Ten dla odmiany pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. Buk natomiast występuje powszechnie w Europie kontynentalnej, głównie w jej centralnej i północnej części, stąd też drewno z tego drzewa jest częstym wyborem wśród europejskich zakładów czy producentów.

Spotkać można również prawidła lakierowane i także są one dobrym wyborem – lakier uniemożliwia wchłanianie wilgoci (co, jak ustaliliśmy, nie jest celem prawidła i nie jest wymagane, by spełniało swoją rolę), natomiast samo prawidło jest dzięki niemu odporne na zabrudzenia i plamy. Jest też bardziej higieniczne, ponieważ niczego nie wchłania. Takie prawidła dostać można m.in. w pracowni obuwniczej Kielmana.

Jeśli chodzi o użytkowanie prawideł, to także tutaj możemy napotkać różne zdania. Amerykański Alden sugeruje odczekanie około godziny, zanim umieścimy prawidła w butach, natomiast przywoływany wcześniej Laszlo Vass kategorycznie odradza oczekiwanie i zaleca wkładać prawidła natychmiast po zdjęciu obuwia. Osobiście stosuję metodę Vassa w przypadku prawideł robionych pod kopyto albo wyżłobionych. Przy prawidłach o generycznych kształtach daję butom kilkanaście minut odpoczynku (jednak nie całą godzinę), by nastąpiła pewna cyrkulacja powietrza, następnie zaś umieszczam prawidło, zanim skóra zdąży wyschnąć. Umieszczając prawidło, warto przekręcić je pod kątem około 45 stopni w bok i, wsuwając, wypoziomować – dzięki temu gładko wślizgnie się w but.

9

Drogi Czytelniku, mam nadzieję, że po lekturze tego wpisu będziesz już wiedział, na co zwracać uwagę oraz jakie prawidła wybierać. Posiadasz wiedzę, by oddzielić to, co ma znaczenie – a zatem kształt prawidła i dopasowanie do buta – od marketingowych opisów wychwalających rzekomo cudowne cechy cedru, które miałyby posiadać prawidła produkowane w rzeczywistości z żywotnika olbrzymiego. Nie dasz sobie wmówić, że lakierowane prawidła do niczego się nie nadają, bo nie pochłaniają wilgoci. Zapytany zaś o ich typy sypniesz przykładami jak z rękawa, wprawiając rozmówcę w podziw. Przede wszystkim zaś będziesz pamiętać, że prawidła są absolutnie podstawowym krokiem w pielęgnacji klasycznego męskiego obuwia.

 

Autor: Jan Oleksiak

 

Źródła:

  1. https://multirenowacja.pl/shoe-trees-rozmiar-41-46-prawidla-do-butow.html
  2. https://multirenowacja.pl/shoe-trees-rozmiar-41-46-prawidla-do-butow.html
  3. https://www.pediwear.co.uk/alfred-sargent/products/5885.php
  4. http://www.johnlobbltd.co.uk/catalogue/fullsize_images/Websitetreesslippers/Trees/Shoetrees/3pieceshoetrees/3pcringtoforepartandhandletokey.htm
  5. http://www.johnlobbltd.co.uk/catalogue/fullsize_images/Websitetreesslippers/Trees/Longboottrees/Longbootrkey.htm
  6. http://www.johnlobbltd.co.uk/catalogue/fullsize_images/Websitetreesslippers/Trees/Shoetrees/HHWPextrahollowaero/hhwpextrahollowaero.htm
  7. http://www.johnlobbltd.co.uk/catalogue/fullsize_images/Websitetreesslippers/Trees/Shoetrees/HHWPextrahollow/HHWPextrahollow2.htm
  8. https://www.treeplantation.com/western-red-cedar.html
  9. https://www.vass-shoes.com/de